plg_search_sppagebuilder
دسته بندی ها
Search - Contacts
مقالات و اخبار
Search - News Feeds
واژه نامه
تگ ها

فهرست صفحات

Image

خوددرمانی و مصرف خودسرانه دارو

خوددرمانی، مصرف خودسرانه دارو، داروهای غیر نسخه‎ای، OTC، آنتی‎بیوتیک، داروهای مسکن

طی 10 سال اخیر حدود 10 هزار عارضة دارویی در مرکز ADR ایران به ثبت رسیده که از این میزان 30٪ عوارض ناشی از داروهای تزریقی بوده است

مقالات داروسازی / زیست‌فناوری
تغییر اندازه و نوع قلم متن

• دکتر شهریار عباسیان

خوددرمانی یا استفاده از دارو بدون نسخه (OTC) یا داروهایی که پیشتر توسط پزشک تجویز شده، یکی از نگرانی‌های بهداشت و سلامت در جامعه است. با این‌حال، اطلاعات کمی در مورد خطرات واقعی آن وجود دارد.
به ‌طور گسترده‌ای پذیرفته شده است که خوددرمانی نقشی مهم در مراقبت‌های بهداشتی دارد. با بهبود مستمر آموزش مردم، دانش عمومی و اجتماعی- اقتصادی، نقش آن در بسیاری از سیستم‌های مراقبت‌های پزشکی سراسر جهان پررنگ‌تر شده ‌است.
این دسته داروها آنهایی هستند که نیاز به نسخة پزشک ندارند و ابتکار عمل در استفاده از آنها به مصرف کنندگان واگذار می‌شود. این دارو‌ها را می‌توان برای پیشگیری و درمان علائم و بیماری‌هایی که مشاورة پزشکی و یا نظارت لازم ندارند استفاده کرد. این مسأله موجب کاهش فشار بر خدمات پزشکی می‌شود، به ویژه هنگامی که خدمات محدود است، مخصوصاً برای جمعیت ساکن در مناطق روستایی یا دور افتاده که دسترسی به خدمات پزشکی ممکن است دشوار باشد.
افزایش میزان خوددرمانی یکی از مهم‌ترین وقایع در سیستم بهداشت و درمان قلمداد می‌شود. اگر‌چه بسیاری از کشورها دارو‌ها را به دو دستةOTC و داورهای با نسخه‌ دسته‌بندی کرده‌اند، داده‌های پژوهش‌ها نشان می‌دهد که فروش داروهایی که نیاز به نسخه دارد به مراتب بیشتر از فروش داروهای OTC معمول است. کمبود پرسنل و نیروی پزشکی در بسیاری از جهان و نبود قوانین و مقررات جدی در این مورد واقعیت است. همچنین، هزینه و زمان دیدن یک پزشک ممکن است به نظر بسیاری از بیماران سنگین باشد زیرا عموماً بیماری از نظر آنها جدی نیست.
با توجه به مطالعه‌ای که در 6 کشور در آمریکای لاتین انجام شد، تنها 34٪ از داروهای توزیع شده به عنوان OTC طبقه‌بندی شدند. درصد نسبتاً بالایی از داروها، بدون نسخه و یا پیگیری پزشکی توزیع و این امر به عدم دسترسی به مراقبت‌های پزشکی نسبت داده شده است. نگرانی از این است ‌که اگر‌چه داروهای OTC با بروشور اطلاعات همراه است، ولی بیمار هیچ اطلاعاتی در مورد نحوة استفاده از داروی نسخه‌ای دریافت نمی‌کند!
مصرف دارو از مهم‌ترین ارکان درمان بیماری‌ها است، ولی مصرف غیر منطقی دارو علاوه بر عدم درمان بیماری باعث ایجاد عوارض دارویی در طولانی مدت می‌شود. خوددرمانی، عادت معمول بسیاری از مردم برای درمان بیماری‌ها است.
نکتة جالب توجه افزایش تبلیغات و بازار رقابتی این‌گونه داروها است که آگاهی بیمار را از در دسترس بودن محصولات افزایش داده است. افزایش و فروش محصولات پزشکی از طریق اینترنت عاملی مؤثر بر رفتار مصرف‌کننده و افزایش تقاضا است. در حال حاضر، اینترنت تعداد قابل توجهی از وب‌سایت‌های سفارش دارو را در دسترس قرار داده است. بسیاری از این سایت‌ها از نظر تضمین ایمنی و کیفیت محصولات ایمن نیستند. با این‌حال، شکی نیست که در آینده فروش این گونه دارو‌ها از طریق اینترنت بسیار افزایش خواهد یافت.

وضعیت ایران
میانگین اقلام دارویی در هر نسخه در کشور ایران حدود 3 قلم دارو است، در صورتی که در دنیا این میانگین در هر نسخه 1.2 است! همین‌طور مصرف سرانة داروهای تزریقی در ایران حدود 4 برابر میانگین مصرف سرانة کشورهای در حال توسعه است. مُسکن‌ها، قطره‌های چشمی و آنتی‌بیوتیک‌ها بیشترین میزان مصرف خودسرانه را به خود اختصاص می‌دهند.
آنتی‌بیوتیک‌ها بدترین داروهایی هستند که به این شیوه مصرف می‌شوند، چرا که در صورت عدم نیاز بدن به این دارو، میکروارگانیسم‌ها را نسبت به داروها مقاوم می‌کند و در صورت ایجاد عفونت در بدن، دیگر آنتی‌بیوتیک در درمان بیماری مؤثر نخواهد بود. همچنین طبق یافته‌های آماری، مصرف همزمان بیش از 3 دارو در افرادی که مصرف چنددارویی داشتند، مراجعة آنان به پزشک تقریباً 2 برابر افزایش داده و بروز عوارض جانبی حدود 2.5 برابر بیشتر مشاهده می‌شود.
بر اساس گزارش مرکز ثبت و بررسی عوارض جانبی دارویی وزارت بهداشت، درمان و... طی 10 سال اخیر حدود 10 هزار عارضة دارویی در مرکز ADR ایران به ثبت رسیده که از این میزان 30٪ عوارض ناشی از داروهای تزریقی بوده است. بیشترین عوارض گزارش ثبت شده شامل آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای مؤثر بر سیستم عصبی به علت مصرف گستردة آنها است. 10 تا 20٪ بیماران بستری در بیمارستان‌ها نیز مبتلا به عوارض دارویی می‌شوند.
سالمندان، زنان باردار و کودکان بیشتر در معرض خطر عوارض دارویی قرار دارند، بنابراین توجه خاص به این گروه از افراد ضروری است. عوارض دارویی بیش از حدی در بیماری‌های مزمن مانند دیابت، مشکلات قلبی عروقی، فشار خون و غیره بروز می‌یابد.
در مواردی تجویز داروهای متعدد خواست بیمار از پزشک است و در واقع با این عمل، بیمار خود به تشخیص و درمان می‌پردازد! تصور بر اینکه پزشکی که داروی بیشتر تجویز می‌کند باسوادتر است بر این فرهنگ غلط بیشتر دامن می‌زند. بیماران اطلاعات مبهم و ناقصی از عوارض داروها دارند. از طرف دیگر، این ذهنیت از پزشک که بیماری باید به سرعت درمان شود و درمان طولانی مدت مورد قبول نیست پزشک را مجبور به درمان علامتی کرده و در نتیجه وی برای هر بیماری چندین دارو تجویز می‌کند.
بی‌اعتمادی به کیفیت داروها از دیگر عوامل مصرف غیر منطقی دارو است و بر این مبنا گمان می‌رود داروی قوی‌تر، بهتر اثر می‌کند. در بسیاری از منازل، جعبه‌های دارویی وجود دارد که از آن برای بیماری اشخاص دیگر استفاده می‌شود! ارزان بودن دارو و دسترسی آسان به دارو یکی دیگر از عوامل مصرف بی‌رویة دارو در ایران است.
طی مطالعه‌ی توصیفی - مقطعی روی 320 نفر از دانشجویان دانشگاه علوم پزشكی اردبیل نگرش 35.1% دانشجویان در پاسخ به عبارت "به نظر من خوددرمانی معمولاً بی‌خطر است" کاملاً موافق بود و در کل 474.4% نسبت به خود‌درمانی نگرش مثبت داشتند. در مورد عملکرد "نسخة پیشین پزشک را بدون مشورت مجدداً مصرف کرده‌ام" 90.6٪ جواب مثبت داده‌اند و در کل 80.6% نمونه‌ها عملکرد نامطلوب در خوددرمانی داشتند. مهم‌ترین مشکلات منجر به خوددرمانی به قرار زیر بود: "سردرد" با 45.6٪ و کمترین مشکل" تب" با 8.3٪. بیشترین داروی مصرفی خوددرمانی "مُسکن" با 50.6٪ و کمترین دارو "آنتی‌بیوتیک" با 5.6٪ بود. مهم‌ترین دلیل منجر به خوددرمانی "دسترسی راحت به دارو از طریق داروخانه" با 21.2٪ و کم‎اهمیت‎ترین دلیل "عدم اعتماد به طبابت پزشكان" با 1.9٪ بود. نتایج نشان داد که فقط بین جنس و رشتة تحصیلی با نگرش ارتباط آماری معنی‌دار بود.
طی مطالعه‌ای در کشور مهم‌ترین دلایل خوددرمانی، وضعیت آگاهی اشخاص در مورد خوددرمانی و مقایسة وضعیت آگاهی در متقاضیان داروهای OTC و POM، منابع کسب اطلاعات و عوامل مؤثر در اطلاعات دارویی افراد مراجعه کننده به داروخانه مورد مطالعه قرار گرفت. در این مطالعه افراد علت خوددرمانی را به ترتیب اهمیت چنین گزارش دادند:
• عدم احساس نیاز برای مراجعه به پزشک (41.3٪)،
• تکراری بودن دارو در هر بار مراجعه به پزشک (34٪)،
• کاهش هزینه (26.7٪)
• نداشتن وقت (13٪)
مراجعه کنندگان بیشترین اطلاعات دارویی را از پزشکان و با کیفیت‌ترین اطلاعات را از داروسازان دریافت کرده بودند. %60 و %30 اشخاص به ترتیب آگاهی بسیار ضعیفی در مورد عوارض جانبی داروهای تقاضا شده و تشخیص داروهای OTC از POM داشتند. عوامل مؤثر در وضعیت آگاهی افراد شامل سطح تحصیلات، شغل و وضعیت تأهل بود. تفاوت آمارس معنی‌داری بین آگاهی متقاضیان داروهای OTC و POM وجود نداشت. مسکن‌ها (از داروهای OTC) و آنتی‌بیوتیک‌ها (از داروهای POM) بالاترین میزان داروهای درخواستی را شامل می‌شدند.
پژوهشی دیگر به منظور تعیین شیوع خوددرمانی در بیماران بستری در مراکز آموزشی - درمانی قزوین انجام شد. در این مطالعة توصیفی 400 بیمار بستری در مراکز آموزشی - درمانی قزوین از طریق مصاحبه و تکمیل پرسش‌نامه مورد بررسی قرار گرفتند. 3/83٪ کل افراد مورد بررسی خوددرمانی می‌کردند. شایع‌ترین شکل داروی مصرفی، قرص (%41) بود. شایع‌ترین بیماری‌های مورد خوددرمانی به ترتیب بیماری‌های تنفسی، اعصاب و روان و گوارشی بودند. شایع‌ترین علل خوددرمانی به ترتیب مهم تلقی نکردن بیماری (%30) و گرانی حق ویزیت (%7/14) بود. %21 افرادی که خوددرمانی کرده بودند از داروهای سنتی و %2/39 از داروهای شیمیایی و سنتی استفاده کرده بودند. بیشترین شیوع خوددرمانی (%86.5) در گروه سنی 40 تا 60 سال و کمترین آن (%73) در گروه سنی صفر تا 12 سال بود. از نظر شغلی، خوددرمانی در میان کارمندان بیشترین شیوع را داشت. از بُعد خانوار بیشترین فراوانی خوددرمانی در میان خانواده‌هایی بود که بیش از 10 نفر بودند. بیشترین فراوانی خوددرمانی از نظر تحصیلات در میان افراد دانشگاهی و از نظر وضعیت بیمه در میان افرادی بود که به ترتیب بیمة روستایی یا غیر بیمه بودند.
مطالعة دیگری به بررسی میزان آگاهی و اطلاعات بیماران مراجعه كننده به داروخانه‌های سطح شهر تهران در مورد داروهای OTC درخواست شده پرداخت. 53% مراجعان مرد و 47% زن بودند. 28٪ مراجعان در ردة سنی بین 45-36 سال بودند. 35% آنها دارای تحصیلات دیپلم و 11% بی‌سواد بودند. قرص استامینوفن، قرص سرماخوردگی بزرگسالان و سوسپانسیون AlMgS در مجموع 43% تقاضاها را در بر داشتند. 20% بیماران از وجود داروهای بدون نسخه OTC بی‌اطلاع بودند. 95% بیمارن سابقة قبلی مصرف داروی درخواست شده را داشتند و از اثربخشی آنها راضی بودند. 41% بیماران از اطلاعات مطلوب نسبت به میزان و دورة مصرف داروی خود برخوردار نبودند و تنها 8/0% بیماران از عوارض جانبی مهم داروی درخواست شده خود مطلع بودند. بر طبق این پژوهش میزان اطلاعات دارویی بیماران مراجعه كننده به داروخانه‌های سطح شهر تهران داروهای OTC و به ویژه دوز مصرفی، دورة درمان و عوارض جانبی آنها در حد مطلوبی نیست و نیازمند ارتقا به ویژه از طریق ارایة مشاوره‌های دارویی توسط پزشك و دكتر داروساز است.

بحث
شاید بتوان دلایل مختلفی را برای روند رو به رشد معضل خوددرمانی برشمرد، که عبارت‌اند از:

ارزان بودن دارو: هزینة خرید دارو به صورت" آزاد "در ایران به نسبت نقاط دیگر دنیا پایین‌تر است و بسیاری با وجود داشتن بیمه از آن استفاده نمی‌كنند و شخصاً اقدام به تهیة دارو می‌كنند.

آگاهی ناكافی: بیشتر افرادی كه خودسرانه دارو مصرف می‌كنند، آگاهی ابتدایی از داروی مصرفی دارند. ولی این آگاهی به حدی كافی و جامع نیست كه منجر به استفادة صحیح از دارو و پیشگیری از تداخلات دارویی و نیز عوارض نامطلوب آن شود.

خوددرمانی به دلیل تشابه علائم بیماری‌های مختلف: در جامعة ما معمول است، بیماری كه از مصرف یك دارو رضایت داشته باشد، آن را به دیگران توصیه می‌كند. كافی است در جمع اظهار ناراحتی جسمی كنید. آن‌وقت خواهید دید كه چندین نفر به شما توصیه‌های پزشكی خواهند نمود و حتی ممكن است برای بیماری‌تان تشخیص بگذارند. باید یادآور شد كه مشابهت علائم اولیة بیماری در دو نفر لزوماً به معنی آن نیست كه این دو نفر بیماری یكسانی دارند. برخورد تشخیصی و درمانی با هر كدام روش خاص خود را دارد.

نظام بیمه‌ای و عدم پوشش مناسب: برخی از افراد فاقد پوشش بیمه‌ای هستند و برخی نیز به دلیل مراحل اداری طویل و عریض از استفاده از خدمات بیمه‌ای صرف‌نظر می‌کنند و نهایت اینكه برخی داروها مشمول بیمه نمی‌شوند‌ و از این رو بیمار خود شخصاً اقدام به تهیة دارو می‌كند.

هزینة ویزیت پزشك: گرچه هزینة ویزیت در ایران از سایر نقاط دنیا پائین‌تر است، اما به دلیل مشكلات اقتصادی، هنوز برای برخی بیماران سنگین است و از سوی دیگر عده‌ای از هزینه كردن برای سلامت خود سر باز می‌زنند.
فقدان ساز و کار نظارتی: بسیاری از داروخانه‌ها بدون هیچ محدودیتی به خواست مشتریان خود پاسخ می‌دهند و داروهای خارج از نسخه به آنان عرضه می‌كنند و در واقع نقش فروشنده را دارند! با این‌كار بیمار از كوتاه‌ترین راه و بدون محدودیت و بدون آموزش كافی به داروهایی دسترسی پیدا می‌كند که ممكن است برای بیماری و شرایط جسمی‌اش مناسب نباشد و یا با داروهای دیگر تداخل داشته باشد.

تبلیغات اغراق‌آمیز و غیر واقعی برخی شركت‌ها از طریق كانال‌های ماهواره‌ای: بیشتر جنبه بازاریابی دارد.
فروش OTC می‌تواند دسترسی وسیع‌تر به دارو و کاهش هزینه‌های مراقبت‌های پزشکی را در بر داشته باشد. اما مطالعات دقیق‌تری برای ارزیابی تأثیر و نقش خوددرمانی در بخش‌های مختلف مراقبت‌های بهداشتی مورد نیاز است. تلاش‌های مشترک صنعت و ارگان‌های تنظیم کنندة مقررات باید انتظارات مصرف کنندگان با ارائة محصولات ایمن، مؤثر، باارزش و همراه اطلاعات کامل و مرتبط را برآورده کند و در ارائة اطلاعات و شیوه‌های تبلیغاتی استانداردهای بالای اخلاقی باید مورد توجه قرار گیرد. محتوا و کیفیت اطلاعات خود عنصری کلیدی در آموزش مصرف این داروهاست. با توجه به هزینة بالای تولید و تهیة دارو و همچنین عوارض ناخواستة مصرف خودسرانة آن، باید برای بالابردن سطح فرهنگ مردم و برطرف کردن نقص عملکرد کادر درمانی اقدام شود. تلاش در راستای افزایش آگاهی در این زمینه به ویژه در مورد داروهای OTC که به طور قطع در دسترس عموم هستند بسیار ضروری است. استفاده از اطلاعات و آموزش‌های ارایه شده توسط متخصصان داروساز می‌تواند یکی از روش‌های بسیار مؤثر در افزایش آگاهی مراجعه‌کنندگان به داروخانه‌ها باشد.
فرهنگ‌سازی، مهم‌ترین اقدام برای استفاده از دارو به صورت صحیح است و عمده‌ترین ابزار برای کنترل این فرهنگ غلط، آموزش و ارائة آگاهی به بیماران است. این مسأله کم‌کم در حال تبدیل شدن به یک مشکل عظیم چه از لحاظ اقتصادی و چه پزشکی است و باید به شکل جدی‌تری دنبال شود و باید در صدد کاهش چنین هزینه‌هایی بر‌آمد.

 

مطالب پیشنهادی ما برای مطالعه

کرم‌ بی‌حسی مؤثرترین کاهش دهندة درد برای واکسیناسیون اطفال است

آیا فیبرومیالژی واقعیت دارد؟

نظرات (1)

عالی بود

  پیوست ها
 
تاکنون هیچ نظری درباره این مطلب ارائه نشده است.

نظر خود را اضافه کنید.

نظر شما پس از بازبینی منتشر می‌شود.
پیوست ها (0 / 3)
Share Your Location
عبارت تصویر زیر را بازنویسی کنید.

 

آگهی‌ها

مینی هایفو

مینی هایفو

دستگاه جوان‌سازی و لیفتینگ پوست کلاژن پوست و الیاف انعطاف‌پذیر عمقی و افزایش رطوبت پوست باعث از بین رفتن چین و چروک و خطوط پوست می‌شود.
خرید بی‌واسطه از وارد کننده
سرنگ انسولین BD

سرنگ انسولین BD

تزریق ساده‌تر و بدون درد انسولین در بیماران مبتلاء به دیابت
خرید بی‌واسطه از وارد کننده
میکرونیدلینگ برقی (دکتر پن)

میکرونیدلینگ برقی (دکتر پن)

از بین بردنده شیارهای ریز، جای زخم، جوش و بهبود وضعیت کلی پوست
خرید بی‌واسطه از وارد کننده
محلول ضدعفونی

محلول ضدعفونی

برای ضدعفونی کردن دستگاه‌ها و وسایل پزشكی مانند دستگاه‌های اندوسكُپی، برونكوسكُپی و لوازم جراحی و پانسمان و همچنین اتاق‌های عمل و زایمان، بخش‌های مختلف سوانح سوختگی، و تزریقات، بخش‌های مراقبت ویژه و همچنین کف راهروها و سطوح فیزیكی بیمارستان‌ها، ضد عفونی دست و...
خرید بی‌واسطه از وارد کننده

آگهی‌ها

مینی هایفو

مینی هایفو

دستگاه جوان‌سازی و لیفتینگ پوست کلاژن پوست و الیاف انعطاف‌پذیر عمقی و افزایش رطوبت پوست باعث از بین رفتن چین و چروک و خطوط پوست می‌شود.
خرید بی‌واسطه از وارد کننده
سرنگ انسولین BD

سرنگ انسولین BD

تزریق ساده‌تر و بدون درد انسولین در بیماران مبتلاء به دیابت
خرید بی‌واسطه از وارد کننده
میکرونیدلینگ برقی (دکتر پن)

میکرونیدلینگ برقی (دکتر پن)

از بین بردنده شیارهای ریز، جای زخم، جوش و بهبود وضعیت کلی پوست
خرید بی‌واسطه از وارد کننده
محلول ضدعفونی

محلول ضدعفونی

برای ضدعفونی کردن دستگاه‌ها و وسایل پزشكی مانند دستگاه‌های اندوسكُپی، برونكوسكُپی و لوازم جراحی و پانسمان و همچنین اتاق‌های عمل و زایمان، بخش‌های مختلف سوانح سوختگی، و تزریقات، بخش‌های مراقبت ویژه و همچنین کف راهروها و سطوح فیزیكی بیمارستان‌ها، ضد عفونی دست و...
خرید بی‌واسطه از وارد کننده